Metal Sanayi ve Pres Makinelerinde İSG: Eksantrik ve Hidrolik Preslerde Çift El Kumanda, Işık Bariyeri ve Periyodik Kontrol Rehberi

Metal şekillendirme, beyaz eşya, otomotiv yan sanayi ve döküm sektörlerinin kalbi olan Eksantrik ve Hidrolik Presler, endüstriyel üretimde en yüksek kesme ve basma kuvvetine sahip makinelerdir. Onlarca, hatta yüzlerce tonluk çelik koç başının milisaniyeler içinde kalıba inmesiyle sac parçalar şekillendirilir. Ancak bu devasa mekanik güç, yeterli güvenlik korumaları bulunmadığında operatörlerin parmak, el veya kollarının anında kopmasına (amputasyon) yol açan en korkunç iş kazası kaynaklarından biridir. Eski tip mekanik kavramalı preslerde yapılan usulsüz müdahaleler, Türkiye'de her yıl yüzlerce metal işçisinin kalıcı iş göremez hale gelmesine neden olmaktadır.

Avrupa Birliği uyumlu Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) ve yürürlükteki pres güvenlik standartları serisi TS EN ISO 16092-1, 16092-2 (Mekanik Presler) ve 16092-3 (Hidrolik Presler), preslerin tasarımından işletimine kadar tavizsiz güvenlik bariyerleri getirmiştir. Bu rehberimizde pres tezgahlarında sıfır iş kazası hedefi için zorunlu teknik donanımları ve mühendislik kriterlerini ele alıyoruz.

1. Pres Türleri ve Tehlike Noktaları (Mekanik Kavrama Yasağı)

Presler çalışma prensiplerine göre temel olarak ikiye ayrılır:

• Eksantrik (Mekanik) Presler: Volanın kinetik enerjisini krank miliyle doğrusal basma hareketine çevirir. Eski tip mekanik pimli (kamalı) kavramaya sahip presler, hareket başladıktan sonra alt ölü noktaya kadar durdurulamaz; acil stop basılsa dahi koç başı turunu tamamlar. Bu nedenle yeni mevzuatta mekanik kavramalı preslerin açık kalıpta elle beslenerek çalıştırılması tamamen yasaklanmıştır. Yalnızca havalı kavrama ve fren grubuna (pnömatik kavrama) sahip preslerin kullanımına izin verilir.
• Hidrolik Presler: Hidrolik yağ basıncıyla yüksek tonaj üreten preslerdir. Hareketi strokun herhangi bir anında anında durdurulabilir; ancak valf kaçaklarında veya hidrolik hortum patlamalarında koçun yerçekimiyle kendiliğinden aşağı kayma (creep) tehlikesi mevcuttur.

2. Tip 4 Emniyet Işık Bariyerleri (AOPD) ve Emniyetli Mesafe Hesabı

Elle besleme yapılan preslerde operatörün ellerini tehlikeli kalıp bölgesine sokmasını engelleyen en yaygın toplu koruma sistemi Optoelektronik Koruyucu Donanımlar (Tip 4 Emniyet Işık Perdeleri - EN 61496) sistemidir:

• Işık bariyeri kalıp girişini kızılötesi ışın demetleriyle bir perde gibi örter. Operatörün eli ışınlardan birini kestiği anda sistem Kategori 4 / PLe güvenlik seviyesinde presin kavrama ve fren grubuna "DUR" sinyali gönderir.
• Kritik Emniyetli Mesafe (Safety Distance) Hesabı (EN ISO 13855): Işık bariyeri kalıba rastgele yaklaştırılamaz. İşçinin elini uzatma hızı (standart el hızı: 2000 mm/saniye) ile presin ve frenin toplam durma süresi (milisaniye) çarpılarak minimum emniyet mesafesi hesaplanır:
  S = (K x T) + C formülü uygulanır. Eğer ışık bariyeri kalıba çok yakın monte edilirse, işçi elini soktuğunda pres henüz tam duramadan koç başı eli ezecektir. Bu mesafe akredite test cihazlarıyla periyodik olarak doğrulanmalıdır.

3. Çift El Kumanda Donanımı (TS EN ISO 13851)

Işık bariyeri bulunmayan veya küçük parçaların basıldığı preslerde Çift El Kumanda Konsolu kullanılır. Çift el kumandanın yasal olarak geçerli olabilmesi için şu standartları sağlaması zorunludur:

1. Eş Zamanlılık (Synchro Kuralı): İki butona aynı anda veya en fazla 0.5 saniye (500 milisaniye) aralıkla basılmalıdır. Önce bir butona basıp diğerine geç basılırsa pres çalışmaz.
2. Bağımsızlık ve İptal Edilemezlik: Butonlardan biri takozla, bantla veya iple basılı bırakılırsa sistem kendini kilitler; her iki elin de butonlardan tamamen çekilip tekrar basılması gerekir.
3. Darbe Muhafazası: Butonların etrafında dirsekle, dizle veya kalça ile basılmasını önleyen koruma bilezikleri bulunmalıdır.
4. Butonlar arasındaki mesafe en az 260 mm olmalı, tek elle iki butona birden basılması fiziksel olarak engellenmelidir.

4. Mekanik Kalıp Güvenlik Takozları (Safety Blocks)

Kalıp bağlama, sökme veya kalıp ayarı sırasında teknisyenler vücutlarını tamamen üst ve alt kalıbın arasına sokarlar. Bu esnada presin freni arızalanırsa veya hidrolik silindir sızdırırsa yüzlerce tonluk koç başı işçinin üzerine düşer:

• Kalıp arasına girilmeden önce presin kapasitesine uygun sertleştirilmiş alüminyum veya çelik Mekanik Güvenlik Takozu (Safety Block) üst ve alt tablanın arasına dikilmelidir.
• Güvenlik takozunun kablosu presin ana kumanda devresine elektriksel olarak kilitli (interlocked) olmalıdır; takoz yuvasından çıkarılıp kalıp arasına konulmadıkça pres panosuna enerji verilemez.

5. Periyodik Kontrol ve Günlük Fren Testi

İş Ekipmanları Yönetmeliği gereği presler en az yılda bir kez akredite makine mühendislerince periyodik fenni muayeneden geçirilmelidir. Ayrıca her sabah işe başlarken:

• Pres koçu üst ölü noktadayken acil stop butonuna basılarak presin anında durup durmadığı test edilmeli,
• Işık bariyeri optik hizalaması ve reflektör temizliği kontrol edilmeli,
• Pnömatik kavrama basıncının (hava manometresi) izin verilen minimum bar seviyesinin üzerinde olduğu doğrulanmalıdır.

İşletmenizdeki pres tezgahlarının güvenliğini standartlaştırmak için sitemizdeki Eksantrik ve Hidrolik Pres Güvenlik Şablonu dokümanını inceleyerek işletme talimatlarınızı güncelleyebilirsiniz.

6. Giyotin Makaslar ve Büküm Preslerinde (Abkant) Özel Koruma

Sac işleme atölyelerinde eksantrik presler kadar tehlikeli olan diğer iki makine Giyotin Makaslar ve Abkant Büküm Presleridir:

• Giyotin Makas Güvenliği: Kesme bıçağının önünde operatörün parmaklarının bıçak ağzına girmesini engelleyen sabit çelik parmak koruma ızgarası bulunmalıdır. Izgaranın alt açıklığı bıçaktan olan mesafeye göre TS EN ISO 13857 tablosuna uygun olarak azami 6 ila 8 mm arasında olmalıdır. Makasın arka tarafında ise tehlikeli alana insan girişini algılayan mekanik switchli tel kafesler veya emniyet switchleri yer almalıdır.
• Abkant Preslerde Lazer Güvenlik Sistemi (AKAS / Lazersafe): Büküm esnasında saç parçanın elle tutulması gerektiğinden standart ışık bariyerleri kullanılamaz. Bunun yerine üst bıçakla birlikte aşağıya inen ve bıçak ucunun 2 mm altında hareket eden Lazer Koruma Demetleri kullanılır. Operatörün parmağı sac ile üst bıçak arasına girdiğinde lazer perdesi kesilir ve hidrolik koç saniyenin onda birinde durur.

7. Hidrolik Preslerde Valf Kaçakları ve Koç Kilitleri (Ram Locks)

Hidrolik preslerde elektriksel arızalar kadar hidrolik akışkan kaçakları da ağır kazalara yol açar:

• Hidrolik silindirin basıncını tutan emniyet çekvalflerinde (pilot operated check valves) iç kaçak meydana gelirse, makine kapalıyken bile üst tabla yerçekimiyle aşağıya kayabilir.
• Bunu önlemek için modern preslerde üst tabla üst ölü noktaya ulaştığında devreye giren Hidrolik veya Mekanik Koç Kilitleme Pistonları (Ram Catchers / Ram Locks) bulunur. Bu mekanizma koç başını fiziksel olarak yakalar ve hidrolik basınç tamamen boşalsa dahi tablanın düşmesini engeller.

8. Pres Operatörlerinde Titreşim, Gürültü ve Kas-İskelet Riskleri

Pres hatlarında çalışan personelin maruz kaldığı fiziksel riskler yalnızca uzuv kopmasıyla sınırlı değildir:

• Eksantrik preslerin vuruş anında çıkardığı impulsif (darbeli) gürültü seviyesi 95 ila 105 dB(A) düzeyine ulaşabilir. Gürültü Yönetmeliği uyarınca en yüksek maruziyet eylem değeri olan 85 dB(A) aşıldığında işitme koruyucu (kulaklık/tıkaç) kullanımı zorunludur.
• Sac parçaları sürekli elle kavramak ve kalıptan parça çıkarmak el-bilek kanalı sendromu (Karpal Tünel Sendromu) gibi meslek hastalıklarına yol açar. Kalıplara otomatik parça besleme ve pnömatik parça fırlatma (hava üfleme) sistemleri entegre edilerek operatörün elle teması asgari düzeye indirilmelidir.