Şantiye Kurulumunda İSG Yönetimi: Yapı İşleri İSG Yönetmeliği Kapsamında Saha Organizasyonu ve Sağlık Güvenlik Planı Rehberi

İnşaat sektörü; dinamik yapısı, sürekli değişen çalışma sahaları, onlarca farklı alt işverenin eş zamanlı faaliyet göstermesi ve ağır iş makinelerinin yoğun kullanımı nedeniyle iş kazalarının ve meslek hastalıklarının en sık yaşandığı sektörlerin başında gelmektedir. Türkiye'de Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) istatistikleri incelendiğinde, ölümlü iş kazalarının yaklaşık üçte birinin inşaat ve yapı işlerinde meydana geldiği görülmektedir. Bu vahim tablonun temel nedeni, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin proje bittikten veya inşaat yükselmeye başladıktan sonra düşünülmesi; yani şantiye kurulum aşamasında proaktif ve bütüncül bir planlamanın yapılmamasıdır.

05.10.2013 tarihli ve 28786 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ile 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, şantiye sahasında ilk kazma vurulmadan önce eksiksiz bir organizasyonel ve teknik altyapı kurulmasını zorunlu kılmaktadır. Bu rehberimizde, sıfır noktasından anahtar teslimine kadar şantiye kurulumunda uygulanması gereken yasal, yönetsel ve fiziksel İSG adımlarını tüm ayrıntılarıyla ele alıyoruz.

1. Yasal Çerçeve ve Sağlık Güvenlik Planı (SGP) Zorunluluğu

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Madde 8 uyarınca, yapı işine başlanmadan önce işveren veya proje sorumlusu tarafından projenin hazırlık aşamasında bir Sağlık ve Güvenlik Planı (SGP) hazırlanması veya hazırlatılması kanuni bir mecburiyettir. Bu plan, projenin tasarım aşamasından fiziki tamamlanmasına kadar tüm riskleri, acil durum senaryolarını, taşeron koordinasyonunu ve şantiye içi kuralları belirleyen ana anayasadır.

Yönetmeliğin 10. maddesi gereğince, aşağıdaki koşullardan en az birini karşılayan inşaat projelerinde, işe başlanmadan önce Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın ilgili Bölge Müdürlüğü'ne Bildirim (Ek-3) verilmesi zorunludur:

• İşin süresi 30 iş gününden fazla sürecekse ve aynı anda 20'den fazla çalışan istihdam edilecekse,
• İşin büyüklüğü 500 yevmiyeden fazla çalışma gerektiriyorsa.

Bu bildirim belgesinin onaylı bir nüshası şantiye girişinde herkesin görebileceği panoya asılmalıdır. Bildirimde ana yüklenicinin, proje müdürünün, İSG koordinatörlerinin, iş güvenliği uzmanlarının ve işyeri hekimlerinin kimlik bilgileri ile planlanan iş başlama ve bitiş tarihleri açıkça yer almalıdır.

2. Proje Hazırlık ve Tasarım Aşamasında İSG Koordinatörlüğü

Yapı işlerinde en çok ihmal edilen husus, tasarım aşamasındaki mimari ve statik kararların saha güvenliğine doğrudan etkisidir. Yönetmelik, aynı yapı sahasında birden fazla işverenin veya alt işverenin çalışacağı projelerde, işveren veya proje sorumlusu tarafından Tasarım Aşaması İSG Koordinatörü ve Uygulama Aşaması İSG Koordinatörü görevlendirilmesini şart koşar.

Koordinatörlerin temel görevleri şunlardır:

1. Proje tasarımcılarının mimari, mekanik ve statik seçimlerinde İSG ilkelerine uygunluğunu denetlemek,
2. Sağlık ve Güvenlik Planını hazırlamak ve saha koşullarına göre sürekli revize etmek,
3. Farklı alt işverenlerin birbirlerinin çalışma alanlarına müdahale etmesini engelleyen zaman ve mekan matrislerini oluşturmak,
4. Yapı tamamlandıktan sonra işletme, temizlik ve bakım aşamalarında kullanılacak Sağlık ve Güvenlik Dosyası hazırlamak.

3. Şantiye Sahasının Fiziksel Çevrelemesi ve Güvenlik Kuşağı

Yapı sahaları, yetkisiz kişilerin, çevredeki vatandaşların ve özellikle meraklı çocukların girişini tamamen engelleyecek şekilde fiziksel güvenlik altına alınmalıdır. Yönetmeliğin Ek-4 Bölüm I maddeleri gereğince:

• Çevreleme Yüksekliği: Şantiye çevresi en az 2.00 metre yüksekliğinde, dışarıdan içi göstermeyen, rüzgar yüküne dayanıklı ahşap, saç veya modüler panellerle kesintisiz kapatılmalıdır.
• Giriş-Çıkış Kontrolü: Şantiye ana girişinde turnike, güvenlik kulübesi ve ziyaretçi kayıt defteri bulundurulmalıdır. İSG eğitimi ve saha oryantasyonu almamış hiç kimse, kişisel koruyucu donanımı olsa dahi sahaya adım atamaz.
• Uyarı ve İkaz Levhaları: Şantiye girişine ve çevre çitlerine TS EN ISO 7010 standartlarına uygun olarak "Yetkisiz Kişiler Giremez", "Baret, Yelek ve İş Ayakkabısı Mecburidir", "Düşen Malzeme Tehlikesi" piktogramları en az 50x70 cm ebatlarında asılmalıdır.

4. Şantiye İçi Ulaşım, Yollar ve Yaya-Araç Ayrımı

Şantiyelerde en sık karşılaşılan ağır yaralanmalı kazalardan biri, damperli kamyon, beton mikseri, ekskavatör veya vinç gibi ağır iş makinelerinin yayalara çarpması veya kör noktada ezmesidir. Bu riskin önüne geçmek için kurulum aşamasında şantiye içi trafik sirkülasyon planı çizilmelidir:

• Yaya Yolları: Çalışanların koğuşlardan, yemekhaneden ve giriş kapısından çalışma mahallerine ulaşacağı yaya yolları araç yollarından sarı-siyah boyalı beton bariyerler (New Jersey) veya çelik korkuluklarla tamamen ayrılmalıdır.
• Görüş Mesafesi ve Aydınlatma: Virajlarda kör nokta aynaları kullanılmalı, gece çalışmalarında araç ve yaya yolları en az 50 Lüks şiddetinde aydınlatılmalıdır.
• Hız Limiti: Şantiye içi araç hız limiti azami 20 km/s olarak belirlenmeli ve gerekli hız kasisleri ile trafik işaretleri yerleştirilmelidir.
• Geri Vites Alarmları: Sahaya giren tüm kamyon ve iş makinelerinde geri vites sesli ve ışıklı uyarı sisteminin çalışır durumda olması zorunludur.

5. Geçici Tesisler: Yemekhane, Yatakhane ve Sosyal Tesis Hijyeni

Şantiyeler sadece çalışma alanı değil, pek çok çalışan için aylarca süren yaşam alanıdır. Yönetmelik Ek-4 Bölüm I/B kapsamında geçici sosyal tesislerde bulunması gereken asgari şartlar şunlardır:

• Koğuşlar / Yatakhaneler: Tavan yüksekliği en az 2.80 metre olmalı, kişi başına en az 12 m³ hava hacmi düşmelidir. Ranza aralıkları sosyal mesafeye ve havalandırmaya uygun olmalı, her koğuşta duman dedektörü ve yangın söndürme cihazı bulunmalıdır.
• Yemekhaneler: Zemin kolay temizlenebilir olmalı, sinek ve haşere girişini önleyici tel sineklikler bulunmalı, içme suyu analizi aylık periyotlarla akredite laboratuvarlara yaptırılmalıdır.
• Duş ve Tuvaletler: Her 15 çalışana en az 1 adet tuvalet ve lavabo; her 10 çalışana en az 1 adet sıcak sulu duş tahsis edilmelidir.
• Soyunma Odaları: Tozlu ve kimyasal ortamlarda çalışanlar için temiz iş kıyafeti ve kirli kıyafetin ayrı ayrı konulabileceği iki bölmeli kilitli metal dolaplar temin edilmelidir.

6. Şantiye Atık Yönetimi ve Çevre Güvenliği Protokolü

Şantiye kurulum aşamasında göz ardı edilen bir diğer kritik konu hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atıklarının yönetimidir. Çevre Kanunu ve Atık Yönetimi Yönetmeliği uyarınca:

• Hafriyat toprağı ile inşaat atıkları birbirine karıştırılmamalı, şantiye sahasında geçici atık depolama alanları zemin betonlanarak ve etrafı çevrilerek oluşturulmalıdır.
• Tehlikeli atıklar (tiner kutuları, boya kalıntıları, motor yağları, hidrolik hortumlar, floresan lambalar ve asbestli parçalar) sızdırmaz zeminli, çatılı, kilitli ve havalandırmalı Geçici Tehlikeli Atık Depolama Alanında depolanmalıdır.
• Şantiyede yıkanan beton mikserlerinin yıkama suları doğrudan toprağa veya yağmur suyu kanalına deşarj edilemez; çökeltme havuzlarında nötralize edilmelidir.

7. Şantiye İSG Koordinatörünün Günlük Saha Rutinleri

Şantiyelerde iş güvenliği dinamik bir süreçtir; sabah güvenli olan bir nokta, öğleden sonra yapılan bir kazı veya sökülen bir korkuluk nedeniyle ölümcül bir tuzağa dönüşebilir. Bu sebeple saha şefleri ve İSG uzmanları her gün işe başlamadan önce Toolbox (İş Başı Konuşması) yapmalı ve günlük saha denetimlerini yazılı kayıt altına almalıdır.

Sahanızdaki günlük denetim mekanizmasını sistematik hale getirmek ve bakanlık teftişlerinde eksiksiz belge sunabilmek için sitemizde yer alan İnşaat Şantiyesi Günlük İSG ve Acil Durum Denetim Listesi şablonundan yararlanabilirsiniz.