Derin Kazı, Şev ve İksa Sistemlerinde Göçük Güvenliği: Geoteknik Riskler, Palplanş ve Zemin İyileştirme Rehberi

İnşaat ve altyapı projelerinde en sinsi ve ölümcül iş kazaları kazı ve temel hafriyat aşamalarında meydana gelmektedir. Tonlarca ağırlıktaki zemin kütlesi saniyeler içinde aniden kayarak işçileri havasız bırakmakta ve göçük altında kalan personelin kurtarılması çoğu zaman dakikalarla yarışılan dramatik operasyonlara sahne olmaktadır. 1 metreküp kuru toprağın ağırlığı yaklaşık 1.6 ila 2.0 ton arasında değişmektedir; bu da bir insanın üzerine sadece yarım metreküp toprak yığılmasının dahi göğüs kafesini ezerek asfiksi (boğulma) sonucu ölüme yol açması için yeterlidir.

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4 Bölüm II (Kazı İşleri) ve ilgili Türk Standartları, kazı çalışmalarının zemin özelliklerine uygun projelendirilmesini ve hiçbir işçinin korumasız kazı çukuruna sokulmamasını amir hükümdür. Bu rehberimizde derin kazı, şevlendirme ve iksa sistemlerinin hayati parametrelerini inceliyoruz.

1. Kazılarda Yasal İksa Zorunluluğu ve 1.5 Metre Kuralı

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4 Madde 22 açıkça belirtmektedir: "Kazı kenarında şev açısı zemin yapısına göre verilmediği durumlarda, derinliği 150 cm'yi (1.5 metreyi) aşan tüm kazılarda zemin yapısına uygun iksa yapılması zorunludur."

Pratikte sıkça düşülen hata, zeminin sert killi veya kaya görünümlü olmasına güvenilerek iksa yapılmamasıdır. Ancak yağmur suyu sızıntıları, çevre caddelerdeki ağır vasıta titreşimleri veya yer altı tesisat kaçakları zeminin içsel sürtünme açısını aniden sıfıra indirerek beklenmedik blok kaymalarına yol açar.

2. Geoteknik Zemin Etüdü ve İksa Tasarım Seçenekleri

Derin kazıya başlamadan önce yetkili geoteknik ve inşaat mühendislerince hazırlanmış zemin mekaniği raporu incelenmeli ve aşağıdaki iksa yöntemlerinden biri sahaya tatbik edilmelidir:

• Şevli Kazı (Doğal Dinlenme Açısı): Alanın müsait olduğu geniş parsellerde toprağın kendi doğal şev açısıyla (genellikle kohezyonlu zeminlerde 1:1, kumlu zeminlerde 1:1.5 veya 1:2) kademelendirilerek kazılmasıdır. Her kademe yüksekliği 2 metreyi, basamak genişliği 1.5 metreyi aşmamalıdır.
• Fore Kazık ve Mini Kazık Sistemleri: Çevre binaların veya yolların bitişik olduğu dar parsellerde, zemine belirli aralıklarla açılan kuyulara donatılı beton dökülerek perde oluşturulur. Kazı derinliği arttıkça kazıklar arkaya öngerilmeli geçici çelik ankrajlarla bağlanır.
• Diyafram Duvar (Slurry Wall): Yüksek yeraltı su seviyesine sahip derin metro ve gökdelen temellerinde bentonit çamuru kullanılarak inşa edilen monolitik su geçirmez betonarme perdelerdir.
• Çelik Palplanş (Sheet Pile): Suya doygun kumlu veya balçık zeminlerde birbirine kilitlenen çelik profillerin çakılmasıyla oluşturulan geçici istinat yapılarıdır.
• Kutu İksa (Trench Box / Kalkan): Boru hattı ve altyapı hendek kazılarında hidrolik destekli çelik plakaların hendek içine indirilerek işçilerin bu çelik kalkan içinde çalışmasının sağlandığı modüler sistemlerdir.

3. Kazı Kenarı Güvenlik Mesafeleri ve Dinamik Yük Yasakları

Göçük facialarının başlıca tetikleyicisi, kazı çukurunun kenarına ağır yüklerin konulmasıdır. Yönetmelik hükümleri doğrultusunda şu mesafelere tavizsiz uyulmalıdır:

1. Hafriyat Toprağı: Kazıdan çıkarılan toprak, kazı kenarından en az kazı derinliğinin yarısı kadar, fakat hiçbir koşulda 1 metreden daha yakın mesafeye dökülemez.
2. İş Makineleri: Ekskavatör, loder veya kamyon gibi makineler, kazı kenarındaki şev kayma dairesini tetiklemeyecek mesafede tutulmalıdır. Kazı kenarına kamyon yanaşırken tekerleklerin çukura düşmesini önleyen sağlam stoper takozlar konulmalıdır.
3. Titreşim Kaynakları: Kompresörler, jeneratörler ve kompaktörler kazı şevinden uzakta konuşlandırılmalıdır.

4. Yeraltı Tesisatları (Gaz, Elektrik, Su) Çakışma Yönetimi

Kazı başlamadan önce ilgili altyapı kuruluşlarından (elektrik dağıtım şirketi, doğalgaz dağıtım idaresi, su ve kanalizasyon idaresi ve telekomünikasyon operatörleri) onaylı altyapı deplase projeleri temin edilmelidir. Şüpheli durumlarda kablo ve boru tespit dedektörleri kullanılmalı; tespit edilen hatların etrafı asla kepçeyle değil, ucu yalıtımlı küreklerle elle kazılarak açığa çıkarılmalı ve çelik askılarla askıya alınmalıdır.

5. İniş-Çıkış Güvenliği ve Acil Durum Tedbirleri

Kazı çukurlarına çalışanların paletlerden veya şevden kayarak inmesi kesinlikle yasaktır. Derinliği 1 metreyi aşan her kazıda:

• Her 20 metrede bir kazı dışına çıkan güvenli merdiven veya rampa bulunmalıdır.
• Merdivenlerin üst ucu zemin seviyesinden en az 1 metre yukarı uzanmalı ve sabitlenmelidir.
• Kazı tabanında su birikmesi durumunda dalgıç pompalarla kesintisiz drenaj sağlanmalı, suyun şev topuğunu oyması engellenmelidir.

6. Kazı İçi Atmosfer Testleri ve Kapalı Alan Riskleri

Özellikle bataklık, eski çöp döküm sahası veya kanalizasyon hatlarına yakın derin kazı çukurlarında, toprak tabakalarından sızan zehirli ve boğucu gazlar (Metan CH4, Hidrojen Sülfür H2S, Karbonmonoksit CO) ve oksijen yetersizliği ölümcül riskler yaratır:

• Derinliği 1.5 metreyi aşan ve hava sirkülasyonu zayıf dar hendek kazılarında personelin girişinden önce 4 Gazlı Portatif Gaz Dedektörü ile atmosfer ölçümü yapılmalıdır.
• Ortamdaki oksijen seviyesi %19.5 ile %23.5 aralığında olmalıdır. Oksijenin %19.5'in altına düştüğü veya patlayıcı gaz konsantrasyonunun %10 LEL değerini aştığı durumlarda kazı içine mekanik havalandırma (salyangoz fan ve hava körüğü) sağlanmadan girilemez.
• Kazı içine inen personele acil kaçış solunum aparatı (EEBD) temin edilmeli ve kazı başında kurtarma vinci (tripod) hazır bekletilmelidir.

7. Göçük Altında Kalan Kazazedeye Müdahale Protokolü

Bir göçük meydana geldiğinde yapılan en büyük hata, panik halinde iş makinelerinin (ekskavatör veya kepçe) göçük çukuruna sokularak kazazedeyi kazmaya çalışmasıdır. Ağır makinenin ağırlığı ve kepçenin dişleri toprak altındaki kazazedeyi anında ezerek ölümüne neden olur:

1. Göçük anında derhal kazı motorları durdurulmalı ve alan boşaltılmalıdır. İkinci bir kayma riskine karşı acil iksa tahkimatı (ahşap payanda) atılmalıdır.
2. Kurtarma çalışmaları ucu küt tahta veya yalıtımlı küreklerle, kazazedenin kafasına ve göğsüne ulaşıldığında ise yalnızca elle yapılmalıdır.
3. Kazazedenin başı açığa çıkar çıkmaz derhal oksijen maskesi takılmalı; gövdesi topraktan kurtarılmadan önce ezilme sendromuna (Crush Syndrome) ve akut böbrek yetmezliğine karşı damar yolu açılarak serum fizyolojik verilmelidir.

Olası bir kaza veya toprak kaymasında saniyelerin hayati önem taşıdığı unutulmamalıdır. Ekiplerinizin acil durum reflekslerini geliştirmek ve kurtarma protokolünü önceden kurgulamak için hazırladığımız Derin Kazı ve İksa İşleri Göçük Acil Müdahale Planı dokümanını inceleyerek şantiye acil durum dosyanıza ekleyebilirsiniz.

8. Kazı Güvenliğinde Günlük Kontrol ve Denetim Rutinleri

Kazı alanının stabilitesi statik bir durum değildir. Yağan bir yağmur, donma-çözülme olayı veya yakın bir caddeden geçen ağır tonajlı kamyonların titreşimi zemini dakikalar içinde gevşetebilir. Bu sebeple geoteknik sorumlu veya İSG uzmanı tarafından:

• Her vardiya öncesinde şev yüzeyleri ve iksa elemanları fiziki olarak kontrol edilmelidir.
• Her yağmur veya kar yağışından sonra şev topuğunda kabarma veya su sızıntısı olup olmadığı denetlenmelidir.
• İksa duvarının arkasındaki zemin oturmalarını izlemek üzere belirli noktalara inklinometre boruları ve optik deformasyon hedefleri yerleştirilmeli; milimetrik yatay/düşey hareketler günlük topoğrafik ölçümlerle takip edilmelidir.
• Kazı çevresinde zemin çatlağı veya açılma tespit edildiğinde derhal çalışma durdurulmalı, personel tahliye edilmeli ve zemin gerilimi azaltılmalıdır.