Maden İşletmelerinde İSG Yönetimi ve Yeraltı Çalışma Güvenliği Rehberi

Maden sektörü, çalışma ortamının dinamik yapısı, jeolojik riskler ve doğayla doğrudan temas halinde olunması sebebiyle İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) uygulamalarının en kritik olduğu alanların başında gelir. Özellikle yeraltı maden işletmeciliği; dar çalışma alanları, patlayıcı gaz birikimleri, göçük riskleri ve karmaşık havalandırma gereksinimleri nedeniyle yüksek tehlike sınıfında özel bir yönetim yaklaşımı gerektirir.

6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği çerçevesinde şekillenen yasal düzenlemeler, yeraltı ve yerüstü madencilik faaliyetlerinde sıfır kaza hedefine ulaşılmasını amaçlar. Bu rehberde; maden işletmelerinde entegre İSG yönetim sisteminin esaslarını, yeraltı çalışma güvenliğinin temel parametrelerini ve acil durum yönetimi stratejilerini detaylarıyla inceliyoruz.

Maden İşletmelerinde Entegre İSG Yönetim Sistemi

Sürdürülebilir bir maden işletmeciliği için İSG yönetimi yalnızca yasal mevzuata uyum sağlamakla sınırlı kalmamalı, proaktif bir risk yönetim kültürü üzerine inşa edilmelidir. Tesis genelinde kurulacak yönetim yapısının temel unsurları şunlardır:

1. Risk Değerlendirmesi ve Dinamik Saha Analizi

Madenlerde risk değerlendirmesi durağan bir doküman değildir. Üretim ilerledikçe, yeni galeriler açıldıkça ve jeolojik formasyon değiştikçe risk analizi sürekli güncellenmelidir. Metan gazı çıkışları, fay hatlarına yaklaşma, yeraltı su seviyeleri ve kaya mekaniğindeki değişimler günlük olarak izlenmeli ve risk haritalarına işlenmelidir.

2. Onaylı Defter ve Teknik Nezaretçi Takibi

Maden mevzuatı uyarınca görev yapan maden mühendisleri, iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimleri tespit ettikleri tüm eksiklikleri ve riskleri onaylı deftere kaydetmekle yükümlüdür. İşverenin bu tespitleri acilen gidermesi yasal bir zorunluluktur.

Yeraltı Çalışma Güvenliğinde 4 Temel Pilar

Yeraltı madenciliğinde meydana gelen ağır kaza ve kitle kayıplarının önüne geçebilmek için dört temel mühendislik standardının tavizsiz uygulanması şarttır:

1. Yeraltı Havalandırma Sistemleri ve Gaz İzleme

Yeraltı galerilerinde insan hayatının devamı ve patlayıcı/boğucu gazların tahliyesi için ana ve tali havalandırma sistemlerinin kusursuz çalışması gerekir.

• Cebri Havalandırma: Yeraltı madenlerinde doğal havalandırma ile yetinilemez; emici veya üfleyici ana fanlarla sürekli temiz hava akışı sağlanmalıdır.
• Oksijen ve Gaz Sınır Değerleri: Ortam havasındaki oksijen oranı %19,5’in altına düşmemelidir. Karbondioksit ($CO_2$) oranı %0,5'i, karbonmonoksit ($CO$) oranı ise 50 ppm değerini aşmamalıdır.
• Grizu (Metan - $CH_4$) Tespiti: Havadaki metan oranı %1 seviyesine ulaştığında patlatma işlemleri durdurulur; %1,5’e ulaştığında ise tüm elektrikli ekipmanların enerjisi kesilerek çalışanlar tahliye edilir. Metan oranının %5 ile %15 arasında olması şiddetli grizu patlamasına yol açar.

2. Tahkimat ve Şev Stabilitesi Yönetimi

Galerilerin, tabanların ve tavanların çökmesini önlemek için uygulanan tahkimat sistemleri, kaya mekaniği analizlerine göre projelendirilmelidir.

• Sulu ve Kuru Tahkimat: Ahşap, çelik bağ (TH profili), püskürtme beton (şutbet) ve kaya saplamaları (ankraj) sahanın yapısına uygun seçilmelidir.
• Düzenli Kontrol: Basınç değişimleri nedeniyle deforme olan, kırılan veya eğilen tahkimat elemanları üretimi aksatmadan derhal yenilenmelidir.

3. Ex-Proof (Alev Sızdırmaz) Ekipman ve Elektrik Güvenliği

Kömür madenleri başta olmak üzere, yanıcı gaz ve toz birikme riski bulunan tüm yeraltı tesislerinde kullanılan motorlar, aydınlatma armatürleri, şalterler ve haberleşme cihazları ATEX sertifikalı ve Ex-Proof (alev almaz/sızdırmaz) özellikte olmak zorundadır.

4. Nakliyat ve Serme Sistemleri Güvenliği

Maden içi malzeme ve personel taşımacılığında kullanılan varagel, konveyör bant, bant kayışları ve lokomotif hatları ciddi sıkışma ve devrilme riskleri taşır. Konveyör hatları boyunca acil durdurma telleri (halatlı acil stop) bulunmalı, taşıma yollarında yaya yolları belirgin çizgiler ve koruma bariyerleri ile ayrılmalıdır.

Kişisel Koruyucu Donanımlar ve Acil Durum Ekipmanları

Yeraltında çalışan bir madencinin taşıdığı her koruyucu donanım doğrudan yaşam desteği niteliğindedir:

• Oksijen Üretimli Ferdi Kurtarıcılar (OFK): Zehirli gaz veya oksijensizlik durumunda personele en az 30 ila 60 dakika boyunca solunabilir oksijen sağlayan maskeler daima belde taşınmalıdır.
• Baret Lamba Sistemleri: Şarj edilebilir, patlamaya karşı emniyetli (Ex-Proof) ve entegre konum sensörlü baret lambaları zorunludur.
• Toz Maskeleri (FFP3): Silikozis ve kömür işçisi pnömokonyozu gibi meslek hastalıklarının önlenmesi için yüksek filtrasyonlu maskeler kullanılmalıdır.

Acil Durum Planlaması ve Sığınma Odaları (Refuge Chambers)

Yeraltı maden işletmelerinde olası bir yangın, grizu patlaması veya göçük anında çalışanların güvenle sığınabileceği ve tahliye edilmeyi bekleyebileceği Sığınma Odaları kurulmalıdır.

Sığınma Odalarının Teknik Özellikleri

1. Sızdırmazlık ve Basınçlandırma: Dışarıdaki zehirli gazların içeri girmesini engellemek amacıyla oda içerisinde pozitif basınç oluşturulmalıdır.
2. Oksijen ve Yaşam Desteği: İçerideki personele en az 36 saat (ideal olarak 72 saat) yetecek kadar oksijen tüpleri, karbondioksit tutucu sistemler, su ve gıda stoku bulunmalıdır.
3. Isı ve Nem Kontrolü: İç ortam sıcaklığını insan metabolizmasına uygun seviyede tutacak soğutma ünitelerine sahip olmalıdır.

Maden İSG Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Yeraltı madenlerinde metan gazı sınırı kaç olmalıdır?

Havada metan oranı %1’e ulaştığında patlatma yapılmaz. Metan oranı %1,5’e ulaştığında elektrik kesilir ve çalışma alanındaki personel derhal tahliye edilir.

2. Ferdi Kurtarıcı Maske (OFK) nedir, ne işe yarar?

OFK, ani bir gaz sızıntısı, yangın veya oksijen çökmesinde madencinin dış ortam havasından bağımsız olarak kimyasal reaksiyonla oksijen üretmesini sağlayan kaçış ekipmanıdır.

3. Madenlerde sağlık muayeneleri hangi sıklıkla yapılır?

Yeraltı maden işletmeleri "Çok Tehlikeli" sınıfta yer aldığı için çalışanların periyodik sağlık muayeneleri ve akciğer grafilerinin takibi en geç yılda 1 kez tekrarlanmalıdır.

Maden işletmelerinde iş sağlığı ve güvenliği, kâğıt üzerindeki kurallardan ibaret olmayıp disiplinli bir mühendislik ve denetim sürecidir. Yeraltı çalışma ortamının getirdiği risklerin doğru analizi, teknolojik gaz takip sistemlerinin kullanımı, düzenli eğitimler ve sağlam bir acil durum altyapısı sayesinde maden kazalarını tamamen önlemek ve güvenli bir çalışma ortamı yaratmak mümkündür.